10 қазанда Қазақстанда Кәсіптік одақтар күні аталып өтіледі. Бұл күн Қазақ КСР Кәсіптік одақтар федерациясын құру туралы Декларацияның қабылдануымен байланысты. Қазақстан энергетиктерінің салалық кәсіподағы биыл құрылғанына 36 жыл толуын атап өтті. Кәсіби мерекенің қарсаңында Қазақстан Электр энергетикалық Қауымдастығының баспасөз қызметі Қазақстан энергетиктері салалық кәсіподағының төрағасы, ҚР Кәсіптік одақтар федерациясы Атқару комитетінің мүшесі Оразбек Бекбаспен қызметкерлердің мүдделерін қорғау, лайықты жалақы және ұжымдық шарттарда бекітілуге тиіс кепілдіктер туралы сұхбаттасты.

— Оразбек Тельбайұлы, бүгінде Қазақстан кәсіподақтарының күші неде? Олар энергетика қызметкерлерінің еңбек жағдайы мен әлеуметтік қорғалуына қаншалықты ықпал ете алады?

— Менің ойымша, кәсіподақтың күші жиналыстар мен отырыстардың санында емес, адамдарға берген нақты нәтижесінде. Қызметкер кәсіподақтың оның дауысы естілуі, құқықтары мен мүдделері қорғалуы үшін қажет екенін түсінуі тиіс.

Бүгінде энергетиктер кәсіподағының мүшелері — 64 мыңнан астам қызметкер. Бұл — елеулі көрсеткіш, әсіресе кәсіподаққа мүшелік ерікті екенін ескерсек.

Өкінішке қарай, кәсіподақ ұйымдары әзірге барлық кәсіпорындарда жоқ. Сондықтан біздің стратегиялық міндеттеріміздің бірі — әрбір компанияда, соның ішінде жаңартылатын энергетика саласында да кәсіподақ ұяшықтарын құру. Иә, ол жерде ұжымдар шағын, бірақ еңбек мүдделерін қорғау құқығы кәсіпорынның көлеміне байланысты емес деп сенімдімін. «Кәсіподақ тірегі» барлығына қажет.

Мұндай қорғаудың басты құралы — ұжымдық шарт. Дәл осы шартта әлеуметтік әріптестіктің жалпы қағидаттары жұмыс берушінің нақты міндеттемелеріне айналады: еңбекақы төлеу, әлеуметтік төлемдер, жұмыс және демалыс режимі, еңбекті қорғау, қызметкерлер мен олардың отбасыларын қолдау бойынша.

Біз генерациялаушы, желілік және сату ұйымдары үшін үлгілік ұжымдық шарттарды әзірледік, өйткені олардың жұмыс ерекшелігі әртүрлі. ҚЭҚ-пен бірге біз ұжымдық шарттар формалды құжат болып қалмай, адамдардың мүддесі үшін шын мәнінде жұмыс істеуін жақтаймыз. Сондай-ақ бір кәсіпорынның үздік шешімдері басқаларға үлгі болуы керек.

— Салалық келісім неліктен Еңбек кодексінде көзделген кепілдіктерді жақсартуға тиіс? Энергетикада қандай мысалдар бар?

— Мен салалық келісім Еңбек кодексін жай қайталамай, нақты саланың ерекшелігін ескере отырып, оның кепілдіктерін дамытуға тиіс деп сенемін.

Энергетика — бұл судың және будың жоғары температурасы мен қысымымен, электр тогының жоғары кернеуімен жұмыс. Мұнда қауіпсіздік мәселелерін формалдылық ретінде қабылдауға болмайды. Еңбекті қорғау бойынша әрбір талаптың артында адамның денсаулығы, ал кейде өмірі тұр.

Сондықтан біз еңбекті қорғау жөніндегі техникалық инспекторлар институтын тұрақты түрде қолдап келеміз. Бұлар — өндірістегі қауіпсіздікті бақылауға қатысатын қызметкерлердің өкілдері. Салалық келісімде олар үшін ай сайын кемінде бес айлық есептік көрсеткіш мөлшерінде төлем көзделген. Осы норманың бекітілуіне, оның ішінде ҚЭҚ-тың қолдауының арқасында қол жеткіздік.

Басқа да қосымша кепілдіктер бар. Мысалы, салалық келісімде келісімде көзделген жағдайларда жұмыстан босатқанда екі лауазымдық айлықты төлеу қарастырылған. Сондай-ақ біз жұмыс берушілерге егде жастағы қызметкерлерге материалдық қолдау көрсетуді және тағы бірқатар құралды көздеуді ұсынамыз.

Мен үшін мұндай нормалардың құжаттағы жай жолдар болып қалмауы принципті түрде маңызды. Олар іс жүзінде жұмыс істеуі керек. Әлеуметтік әріптестік дәл осылай дамиды: тараптар қосымша кепілдіктер туралы келісіп, оларды келісімде бекітеді.

— Қызметкерлер үшін ең сезімтал мәселелердің бірі — жалақы. Кәсіподақ жағдайды қалай бағалайды және неліктен ұжымдық шарттарды, соның ішінде тоқсан сайынғы сыйлықақы төлеуді дамытуды талап етеді?

— Біз үшін жалақы мәселесі — басты мәселелердің бірі. Біздің бағалауымызша, 2025 жылға дейін энергетика саласындағы орташа жалақы Қазақстан бойынша орташа деңгейден 7–8%-ға төмен болды. Бұл талқылау мен шешім іздеуге елеулі себеп болды деп санаймын.

Біз энергетиканы жаңғыртудың, жабдықтарды жаңартудың және энергиямен жабдықтау сенімділігіне инвестиция салудың қаншалықты маңызды екенін түсінеміз. Бірақ саланың жұмысын қамтамасыз ететін адамдар туралы да ұмытуға болмайды. Жабдыққа инвестиция қажет, алайда білікті мамандарсыз ол барлық міндеттерді шеше алмайды.

Егер біз кадрларды ұстап қалғымыз және жас мамандарды тартқымыз келсе, оларға лайықты еңбек жағдайларын ұсыну керек. Бұл тек жалақы ғана емес, сонымен қатар сыйлықақы беру жүйесі, әлеуметтік төлемдер, кәсіби даму және қызметкерлердің отбасыларын қолдау.

Сондықтан біз қосымша төлемдер нақты әрі ашық бекітілген мазмұнды ұжымдық шарттарды жақтаймыз. Соның ішінде — тоқсан сайынғы сыйлықақылар мен мерекелік сыйлықақылар. Егер мұндай төлем шартта көзделсе, қызметкерде оны алудың түсінікті шарттары, ал жұмыс берушіде бекітілген міндеттемелер болуы тиіс. Мен ұжымдық шарт екі тараптың да мүдделерін ескеруі керек, алайда оның әлеуметтік бөлігі формалды болмауы тиіс деп сенемін. Мұндай келісімнің әрқайсысының артында нақты адам, оның еңбегі және отбасының амандығы тұр.

— Салалық кәсіподақ таяу уақытта өз алдына қандай міндеттер қояды? Жаңа салалық келісімде не бекітілмек?

— Қолданыстағы салалық келісім 2025–2027 жылдарға арналған. Біз ҚЭҚ-пен бірлесіп келесі үш жылдық кезеңге арналған жаңа келісім бойынша жұмысты бастауды көздеп отырмыз.

Біз үшін жаңа құжатты дайындау ғана емес, еңбек жағдайлары мен әлеуметтік кепілдіктерді одан әрі жақсартуға қол жеткізу маңызды. Назарда жалақы, еңбекті қорғау, әлеуметтік төлемдер және қызметкерлерді қолдау мәселелері қала береді.

Жеке мәселе — кәсіпорындардың тарифтік шешімдер мен жаңғырту бағдарламалары аясында алатын қаражатын пайдалану. Біз энергетикалық инфрақұрылымды жаңартуды қолдаймыз. Онсыз сала дами алмайды. Бірақ шешім қабылдау кезінде кадрлық құраушыны да: жалақыны, мамандар даярлауды, еңбек жағдайларын және кәсіби ұжымдарды сақтап қалу мүмкіндігін де ескеру қажет деп санаймын.

Қаражатты бөлуде неғұрлым ашық тәсілді көргіміз келеді және жаңғырту бағдарламаларын іске асыру кезінде қызметкерлердің қажеттіліктері қалай ескерілетінін түсінгіміз келеді.

Энергетиканың орнықты дамуы күшті кадрлық әлеуетсіз мүмкін емес деп сенімдімін. Жаңа нысандар салып, жабдықты жаңартуға болады, бірақ саланың сенімді жұмысының артында әрдайым адамдар тұрады. Сондықтан ҚЭҚ-пен бірлесіп біздің міндетіміз — қызметкерлердің мүдделері салалық шешімдерде ескерілуіне және қол жеткізілген келісімдердің нақты бекітілуіне қол жеткізу.

— Оразбек Тельбайұлы, Кәсіптік одақтар күні неге 10 қазанда аталып өтіледі және бұл күн сіз үшін нені білдіреді?

— Қазақстан кәсіподақ қозғалысының тарихы тәуелсіздік алғанға дейін көп бұрын басталған. Тарихи эпизодтардың бірі 1905 жылғы желтоқсанда Қарағанды облысындағы Спасск кеніштері жұмысшыларының еңбек жағдайларын жақсартуды: жалақыны көтеруді және нормаланған жұмыс күнін енгізуді талап еткен шығуымен байланысты.

Қазақ КСР Кәсіптік одақтар федерациясын құру туралы Декларация 1990 жылғы 10 қазанда кәсіподақтардың XIV съезінде қабылданды. Дәл осы күн кәсіби мерекені белгілеудің негізі болды.

Бірақ менің ойымша, мерекелер тек атап өту үшін ғана емес. Бұл — тоқтап, біздің салада не болып жатқанын, қандай мәселелер шешілмей тұрғанын, нәтижеге не жеткенімізді және әлі не істеу керегін қарап шығуға мүмкіндік.

Кәсіподақтар үшін басты бағдар — еңбек адамы. Оның қауіпсіздігі, лайықты жалақысы, әлеуметтік кепілдіктері және ертеңгі күнге деген сенімі. Біздің жұмысымызды, менің ойымша, дәл осы нәтижелер бойынша бағалау керек.

— Сұхбат бергеніңіз үшін алғыс білдіреміз!